اعسار چیست و چگونه درخواست اعسار ثبت کنیم؟ + شرایط و مدارک لازم

اعسار در اصطلاح حقوقی به معنای ناتوانی مالی شخص از پرداخت بدهی‌ها یا هزینه‌های قانونی است؛ به این معنا که فرد به دلیل نداشتن دارایی یا کافی نبودن درآمد، امکان پرداخت یک‌جای تعهدات مالی خود را ندارد. اعسار معمولاً در دو دسته مطرح می‌شود: اعسار از پرداخت هزینه دادرسی و اعسار از پرداخت محکوم‌به (مانند ناتوانی از پرداخت مبلغی که به موجب حکم دادگاه محکوم به پرداخت آن شده است). در صورت پذیرش اعسار توسط دادگاه، فرد می‌تواند از مزایایی مانند معافیت موقت از پرداخت هزینه دادرسی یا تقسیط مبلغ محکوم‌به بهره‌مند شود.

در این مطلب با بررسی موضوع اعسار چیست، شرایط پذیرش درخواست اعسار، مدارک مورد نیاز، نحوه اثبات ناتوانی مالی، تفاوت اعسار و ورشکستگی، مراحل ثبت دادخواست و نکات مهم حقوقی آن را توضیح داده‌ایم. اگر درگیر پرونده‌ای هستید که موضوع اعسار در آن مطرح شده است، استفاده از راهنمایی وکیل پایه یک دادگستری می‌تواند به بررسی دقیق شرایط پرونده و انتخاب مسیر قانونی مناسب کمک کند.

اعسار چیست؟

در لغت اعسار به معنی نیازمند بودن و فقیر شدن بیان شده است؛ ولی در امور حقوقی و قضایی برای شخصی که به دلیل در دسترس نبودن مال و ثروتش یا به دلیل عدم کفایت، توان پرداخت بدهی یا هزینه دادرسی را نداشته، به کار می‌رود.

به فردی که در پرداخت هزینه‌ها ناتوان بوده، معسر گفته می‌شود که در صورت اثبات عدم توانایی‌اش به دادگاه، از پرداخت بدهی و هزینه دادرسی تا زمانی که فرد دارا شود، معاف خواهد شد.

به عبارتی در پاسخ به اعسار چیست، می‌توان چنین بیان کرد که دعوی اعسار یعنی عدم تمکین مالی یا عدم تمکین دارایی به صورتی که فرد توانایی پرداخت مبلغی که در دادرسی برای آن تعیین شده است، را نداشته باشد.

درخواست اعسار چیست؟

درخواست اعسار، یک تقاضای قانونی است که توسط شخص بدهکار یا فردی که توانایی پرداخت هزینه‌های دادرسی را ندارد، به دادگاه ارائه می‌شود تا ناتوانی مالی او برای پرداخت مبلغ مورد نظر بررسی شود. در این درخواست، فرد از دادگاه می‌خواهد با توجه به شرایط مالی، درآمد، دارایی‌ها و وضعیت پرداخت او، ناتوانی مالی‌اش را تأیید کند.

به زبان ساده، شخصی که نمی‌تواند هزینه دادرسی را پرداخت کند یا قادر به پرداخت یک‌جای بدهی‌ای که به موجب حکم دادگاه بر عهده او قرار گرفته نیست، با ثبت دادخواست اعسار از دادگاه تقاضا می‌کند که برای پرداخت این مبالغ شرایط مناسب‌تری تعیین شود. این شرایط می‌تواند شامل معافیت از پرداخت هزینه دادرسی یا تقسیط محکوم‌به باشد.

برای ثبت درخواست اعسار، متقاضی باید دادخواست خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کرده و مدارک مربوط به وضعیت مالی خود، مانند فهرست اموال، میزان درآمد و در موارد لازم شهادت افراد مطلع از شرایط مالی خود را ارائه کند. دادگاه پس از بررسی مدارک و اظهارات شهود، درباره پذیرش یا رد درخواست اعسار تصمیم‌گیری می‌کند.

مراحل درخواست اعسار

مراحل درخواست برای اعسار به شرح زیر است:

• تهیه دادخواست اعسار

اولین مرحله، تهیه دادخواست اعسار است. دادخواست باید به صورت کتبی و در دو نسخه تهیه شود و به دادگاه صالح ارائه شود.

• امضا دادخواست

دادخواست باید توسط شخص معسر یا وکیل او امضا شود. اگر دادخواست توسط شخص معسر امضا شود، باید به امضا دو شاهد نیز برسد.

• ارائه مدارک

مدارک مورد نیاز برای اثبات اعسار می‌بایست پیوست دادخواست شود.

• رسیدگی به درخواست

پس از ارائه دادخواست و مدارک، مهم‌ترین بخش از مراحل درخواست اعسار، رسیدگی به آن درخواست توسط دادگاه است. دادگاه ابتدا مدارک را بررسی می‌کند و سپس از فرد معسر دعوت می‌کند تا در جلسه رسیدگی حضور یابد. در جلسه رسیدگی، فرد معسر باید توضیحات لازم را ارائه دهد.

• احضار شهود

دادگاه شاهدان را برای شهادت به دادگاه فرا می‌خواند.

• صدور حکم

پس از رسیدگی به درخواست، دادگاه حکم خود را صادر می‌کند. اگر دادگاه تشخیص دهد که فرد معسر شرایط اعسار را دارد، حکم اعسار صادر می‌کند؛ در صورتی که دادگاه حکم اعسار صادر کند، فرد معسر از پرداخت محکومیت به صورت یکجا معاف می‌شود و می‌تواند محکومیت را به صورت اقساط پرداخت کند.

میزان اقساط و مدت زمان پرداخت آن توسط دادگاه نیز تعیین می‌شود؛ اما اگر دادگاه حکم اعسار صادر نکند، فرد معسر باید محکومیت را به صورت کامل پرداخت کند. از آنجایی که پرونده‌های قضایی، پرونده‌های سنگینی هستند، مراجعه به وکیل توصیه می‌شود.

در صورتی که تنظیم دادخواست اعسار، جمع‌آوری مدارک یا پیگیری مراحل رسیدگی برای شما دشوار است، وکیل حقوقی در تهران می‌تواند با بررسی شرایط مالی و وضعیت پرونده، در تنظیم صحیح دادخواست و پیگیری روند رسیدگی کمک کند. این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت بیشتری دارد که اعسار در ارتباط با پرداخت محکوم‌به یا هزینه‌های قانونی مطرح شده باشد.

شهادت شهود در حکم اعسار

یکی از روش‌ها در اثبات ناتوانی مالی برای حکم اعسار، شهادت شهود است. معسر از پرداخت محکوم‌به یا هزینه دادرسی می‌تواند با شهادت 2 نفر شاهد (در صورت دارا بودن شرایط قانونی لازم) عدم توانایی مالی خود را اثبات کند.

البته دادگاه وضعیت مالی بدهکار، نقل‌وانتقالات مالی در یک سال قبل، میزان دارایی و حساب‌های بانکی را نیز کنترل می‌کند؛ اما شهادت شهود، کمک بزرگی برای اثبات اعسار شناخته می‌شود. شاهدین برای درخواست اعسار لازم است که شرایط قانونی زیر را داشته باشند:

1. بالغ، عاقل و با ایمان باشند.
2. حلال‌زاده و عادل باشند.
3. تکدی‌گر یا ولگرد نباشند.
4. با طرف دعوا دشمنی نداشته باشند.
5. در موضوعیت دعوا نفع شخصی نداشته باشند.
6. شهادت بستگان و خویشاوندان ممنوعیت قانونی ندارد؛ در صورتی که واجد شرایط باشند.

مزایای قبول اعسار

زمانی که حکم اعسار از سوی دادگاه یا شورای حل اختلاف صادر شود، بی‌شک فشار مالی وارده بر فرد معسر را کم می‌کند یا شرایطی برای پرداخت تقسیطی فراهم می‌سازد؛ ضمن این‌که فرد بدهکار از پرداخت برخی از هزینه‌های دادرسی معاف می‌شود یا وضعیت بهتری برای بازپرداخت خواهد داشت. از دیگر مزایای قبول اعسار می‌توان به موارد زیر هم اشاره کرد:

1. تقسیط بدهی
2. امکان استفاده از وکیل معاضدتی
3. امکان معاف شدن از پرداخت بدهی
4. معاف شدن از پرداخت حق‌الوکاله
5. معاف شدن از پرداخت دستمزد کارشناس
6. معاف شدن از ممنوع‌الخروجی
7. امکان معاف شدن از پرداخت حقوق زوجه در پروسه طلاق
8. معاف شدن از پرداخت هزینه‌های مرتبط با انتشار آگهی

انواع اعسار چیست؟

در تقسیم‌بندی اعسار فاکتور‌های متعددی مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ اما به طور کلی و طبق قانون، اعسار به صورت‌های زیر دسته‌بندی می‌شود.

1: اعسار از حیث موضوع آن به سه دسته تقسیم می‌شود:

• اعسار از هزینه دادرسی
• اعسار از پرداخت محکوم به
• اعسار از پرداخت هزینه دین یا اجرائیه ثبتی

2: اعسار از حیث زمان به دو دسته تقسیم می‌شود.

• اعسار موقت
• اعسار دائم

3: اعسار از حیث نحوه رسیدگی به آن به دو دسته تقسیم‌بندی می‌شود.

• اعسار عادی
• اعسار قضائی

اعسار نسبت به هزینه دادرسی

می‌دانید که طرح شکایت حقوقی و کیفری در مراجع قضایی، ملزم به پرداخت هزینه‌هایی است. به این هزینه‌ها در طول روند طرح شکایت، هزینه دادرسی می‌گویند.

در قانون ساز و کار، برای آن دسته از اشخاص که توانایی مالی ندارند، چنین پیش‌بینی شده که طی دادخواست جداگانه‌ای عدم توانایی مالی خود را به دادگاه اعلام و درخواست معافیت از پرداخت هزینه‌های دادرسی را خواستار شوند.

لذا در این نوع اعسار، اگر شخص به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به پرداخت هزینه دادرسی خود نباشد، با حکم دادگاه از پرداخت کلیه هزینه‌های دادرسی معاف خواهد شد. هزینه دادرسی شامل هزینه‌های ثبت دادخواست، هزینه‌های کارشناسی، هزینه‌های تمبر، هزینه‌های حق الوکاله، هزینه‌های سفر و اقامت و غیره می‌شود.

اعسار نسبت به پرداخت محکوم‌به

اعسار از پرداخت محکوم به، به معنای عدم توانایی مالی شخص برای پرداخت مبلغی است که به موجب حکم دادگاه، محکوم به پرداخت آن شده است. این مبلغ می‌تواند ناشی از قرارداد، جرم، ضمان قهری یا سایر موارد باشد.

به عبارتی در این نوع اعسار، شخص به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به پرداخت بدهی خود به محکوم له نیست. محکوم به می‌تواند وجه نقد، دیه، رد مال، ضرر ناشی از ارتکاب جرم، مال غیر منقول، مال منقول یا هر چیز دیگری باشد.

گرفتن حکم اعسار از دادگاه، ملزم به اثبات عدم توانایی مالی به قاضی است که این روند بسیار دشوار و سخت است؛ از رو پیشنهاد می‌کنیم در پرونده‌های قضایی از بهترین وکیل دادگستری بهرمند شوید. وکیل متخصص ضمن توضیح کامل اعسار نسبت به پرداخت محکوم‌به، روند رسیدگی به پرونده شما را نیز سرعت می‌بخشد.

در چنین شرایطی، آشنایی با روند اجرای حکم و دریافت مشاوره از وکیل اجرای احکام در تهران می‌تواند در پیگیری درخواست اعسار و نحوه اجرای محکومیت مؤثر باشد.

اعسار از پرداخت هزینه دین یا اجرائیه ثبتی

در این نوع اعسار، شخص به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به پرداخت هزینه اجراییه ثبتی خود نیست. هزینه اجراییه ثبتی شامل هزینه‌های ابلاغ اوراق، هزینه‌های ابطال معاملات، هزینه‌های مزایده اموال و غیره می‌شود. دادگاه رسیدگی به اعسار اجرائیه ثبتی و درخواست تقسیط صدور اجرائیه ثبتی، دادگاه‌های حقوقی هستند.

حکم اعسار چیست؟

حکم اعسار در حقوق در واقع همان رای صادره از طرف دادگاه شناخته می‌شود که به معنای پذیرش درخواست اعسار است؛ یعنی زمانی که دادگاه با درخواست اعسار موافقت می‌کند و ناتوانی مالی فرد ثابت می‌شود.

حکم اعسار شرایطی را فراهم می‌کند تا افرادی که بدهی مالی حقوقی از محکومیت‌های مالی یا هزینه‌های دادرسی یا دیگر بدهی‌های خود دارند از حکم تقسیط، تاخیر یا معافیت استفاده کنند.

در این حالت بدهی قسط‌بندی می‌شود یا برای مدتی به تعویق می‌افتد یا تا زمانی که معسر یا بدهکار به توانایی مالی برسد، متوقف می‌شود.

چگونه اعسار را ثابت کنیم؟

اثبات اعسار به دادگاه کار نسبتاً دشواری است و در صورتی که ادعای اعسار شخصی دروغین باشد و به دادگاه ثابت شود، محکوم به پرداخت هزینه‌های دادرسی، حق‌الوکاله و دو برابر مخارج معمولی و حق الوکاله خواهد شد؛ از این رو دریافت مشاوره حقوقی از وکیل و خواستن توضیح کامل اعسار چیست، کمک شایانی به شما است.

برای ثابت کردن اعسار به دادگاه باید یکی از شرایط زیر را داشته باشد.

• نداشتن مال یا دارایی کافی برای پرداخت دین
• نداشتن شغل یا درآمد ثابت
• عدم دسترسی به مال و دارایی
• تاجر نبودن
• داشتن شغل یا درآمد ثابت، اما کافی نبودن آن برای پرداخت دین

در صورتی که یکی از این شرایط را داشته باشید، می‌توانید با ارائه مدارک و مستندات لازم، اعسار خود را به دادگاه ثابت کنید. با اثبات اعسار شما به دادگاه، یا از پرداخت بدهی و هزینه دادرسی معاف خواهید شد یا برای پرداخت آن‌ها به شما مهلت بیشتری خواهند داد.

زمان ارائه درخواست اعسار

زمان ثبت درخواست اعسار به نوع اعساری که فرد درخواست می‌کند بستگی دارد. به طور کلی، شخصی که توانایی مالی پرداخت هزینه‌های قانونی یا بدهی خود را ندارد، باید در اولین فرصت قانونی و پیش از ایجاد محدودیت‌های اجرایی، دادخواست اعسار خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند.

زمان درخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی

فردی که توان پرداخت هزینه‌های دادرسی را ندارد، می‌تواند هم‌زمان با تقدیم دادخواست اصلی یا در جریان رسیدگی به پرونده، درخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی را مطرح کند. در این حالت، دادگاه ابتدا وضعیت مالی متقاضی را بررسی کرده و در صورت احراز ناتوانی مالی، او را از پرداخت تمام یا بخشی از هزینه دادرسی معاف می‌کند.

زمان درخواست اعسار از پرداخت محکوم‌به

در صورتی که شخصی به موجب حکم دادگاه محکوم به پرداخت مبلغی شده باشد و توان پرداخت یک‌جای آن را نداشته باشد، می‌تواند پس از صدور اجراییه و در مهلت قانونی تعیین‌شده برای جلوگیری از آثار اجرایی، دادخواست اعسار از پرداخت محکوم‌به را ثبت کند.

مطابق مقررات، محکوم‌علیه باید ظرف ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ اجراییه درخواست اعسار خود را به دادگاه ارائه کند. ثبت درخواست در این مهلت می‌تواند مانع اعمال برخی ضمانت‌اجراهای قانونی مانند بازداشت ناشی از عدم پرداخت محکوم‌به شود؛ البته پذیرش یا رد اعسار، پس از بررسی مدارک و شرایط مالی فرد توسط دادگاه انجام می‌شود.

اگر فرد خارج از این مهلت درخواست اعسار خود را مطرح کند، همچنان امکان رسیدگی به درخواست او وجود دارد، اما ممکن است از برخی آثار و حمایت‌های قانونی که برای ثبت به‌موقع درخواست در نظر گرفته شده است، برخوردار نشود.

مدارک لازم برای دادخواست اعسار چیست؟

1: فهرست اموال و دارایی‌های خود، شامل:

• اموال منقول، مانند: خودرو، تلفن همراه، طلا و جواهرات
• اموال غیرمنقول، مانند: زمین، ملک، آپارتمان

2: مدارک شغلی یا درآمدی خود، مانند:

• فیش حقوقی
• بیمه بیکاری
• گواهی اشتغال به کار
• و غیره

3: استشهادنامه از دو نفر شاهد که اعسار شما را تأیید کنند.

4: صورت حساب همه حساب‌های بانکی

در صورتی که مدارک و مستندات شما کافی نبود، دادگاه می‌تواند شما را به تحقیق و معاینه محلی دعوت کند تا وضعیت مالی شما را از نزدیک بررسی کند. در روند تهیه و ارائه مستندات برای اثبات اعسار به دادگاه، وکیل متخصص می‌تواند بهترین و ویژه‌ترین کمک به شما باشد.

دادگاه صالح برای رسیدگی دعوی اعسار از هزینه دادرسی

دادگاه صالح برای رسیدگی دعوی اعسار از هزینه دادرسی، دادگاهی است که قرار تأمین هزینه دادرسی را صادر کرده؛ به عبارتی دادگاهی که دعوای اصلی در آن مطرح شده یا دادگاهی که حکم در آن صادر و ثبت گردیده، دادگاه صالح به رسیدگی در مورد اعسار از هزینه دادرسی نیز هست.

این دادگاه، پس از حصول یقین از ادعای اعسار خوانده، قراری مبنی بر تأیید اعسار صادر می‌کند. این قرار قطعی است و در صورت اعتراض، قابل رسیدگی در دادگاه تجدیدنظر استان می‌باشد. برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد اعسار نسبت به هزینه دادرسی بهتر است از وکیل متخصص این حوزه مشاوره‌های مورد نیاز را دریافت کنید.

دادگاه صالح در رسیدگی به دعوی اعسار از محکوم به

مطابق ماده 24 قانون آیین دادرسی مدنی، دعوی اعسار از دعاوی مالی محسوب می‌شود و به دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوی را دارد، ارجاع می‌شوند؛ بنابراین، دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوی اعسار از محکوم به، دادگاهی است که به اصل دعوی رسیدگی کرده است.

به عنوان مثال، اگر فردی در دادگاه حقوقی محکوم به پرداخت مبلغی به دیگری شود، می‌تواند برای اعسار از پرداخت محکوم به، دادخواست خود را به همان دادگاه حقوقی تقدیم کند؛ البته، قانونگذار در برخی موارد، دادگاه دیگری را برای رسیدگی به دعوی اعسار تعیین کرده است.

شما می‌توانید برای تسهیل در روند درخواست خود از دادگاه از وکیل کمک بگیرید. وکیل متبحر به شما کمک می‌کند مدارک لازم جهت اثبات اعسار را به بهترین نحو تهیه کرده و به دادگاه تسلیم کنید.

مطابق ماده 27 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، رسیدگی به دعوی اعسار از محکوم به آرای مدنی، سایر مراجعی که به موجب قانون اجرای آن‌ها بر عهده اجرای احکام مدنی دادگستری است، نیز در صلاحیت دادگاه عمومی حقوقی است.

بنابراین، اگر محکوم به، محکوم به اجرای رأی صادره از مرجع غیرقضایی باشد، می‌تواند برای اعسار از پرداخت محکوم به، دادخواست خود را به دادگاه عمومی حقوقی تقدیم کند؛ پس در صورتی که دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوی اعسار از محکوم به، مشخص نباشد، می‌توان با مراجعه به اداره کل حقوقی قوه قضاییه، از مرجع صالح برای رسیدگی به دعوی خود استعلام کرد.

اعتراض به حکم دعاوی اعسار

حکم اعسار، مانند سایر احکام دادگاه‌ها، قابل اعتراض است؛ یعنی محکوم به یا محکوم‌علیه می‌توانند به حکم اعسار اعتراض کنند. اعتراض به حکم اعسار، مانند اعتراض به سایر احکام، به دو طریق تجدید نظرخواهی و فرجام‌ خواهی قابل انجام است.

• تجدید نظر خواهی از حکم اعسار

اگر حکم اعسار، در دادگاه بدوی صادر شده باشد، هر یک از طرفین دعوای اعسار، می‌توانند ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ حکم، به آن اعتراض کنند. این اعتراض، باید به صورت تجدید نظرخواهی باشد. دادگاه تجدید نظر استان، به اعتراض حکم اعسار رسیدگی می‌کند؛ حال اگر دادگاه تجدیدنظر، اعتراض را وارد تشخیص دهد، حکم اعسار را نقض می‌کند و پرونده را برای رسیدگی مجدد به دادگاه بدوی ارجاع می‌دهد.

• فرجام‌خواهی از حکم اعسار

اگر حکم اعسار، در دادگاه تجدیدنظر استان صادر شده باشد، هر یک از طرفین دعوای اعسار، می‌توانند ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ حکم، به آن اعتراض کنند. این اعتراض، باید به صورت فرجام‌خواهی باشد.

نمونه فرم اعسار از پرداخت محکوم به

برای دانلود، اینجا کلیک کنید.

بیشتر بدانید: تفاوت فرجام خواهی و تجدید نظرخواهی

سخن پایانی

در این مطلب سعی کردیم به صورت جامع پاسخ سؤال اعسار چیست را خدمتتان عرض کنیم؛ در مواقعی که افراد توانایی مالی برای پرداخت هزینه‌های دادرسی یا پرداخت جریمه نقدی را نداشته باشند، می‌بایست اقدام به گرفتن حکم اعسار نمایند.

با اثبات اعسار به دادگاه، با تشخیص قاضی، فرد معسر از پرداخت بخشی یا به طور کامل از پرداخت هزینه‌ها معاف می‌شود؛ در برخی مواد نیز هزینه‌های پرداختی برای فرد، قسط‌بندی خواهدشد.

همان طور که می‌دانید مسائل قضایی از پیچ و خم‌های بسیاری برخودار بوده و طی سال‌های اخیر، تبصره‌های بسیاری به قوانین جاری کشورمان اضافه شده است؛ از این رو در امور حقوقی و قضایی ضروری است از وکیل متخصص کمک بگیرید

سؤالات متداول